“เหงื่อออกหน้า–ศีรษะมากผิดปกติ” รักษาอย่างไร? จำเป็นต้องผ่าตัดหรือไม่?

ภาวะเหงื่อออกมากผิดปกติบริเวณใบหน้าและศีรษะ หรือ Craniofacial Hyperhidrosis เป็นปัญหาที่พบได้ทั้งในผู้หญิงและผู้ชาย แม้ไม่ใช่โรคที่เป็นอันตรายถึงชีวิตโดยตรง แต่สามารถส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต การทำงาน การเข้าสังคม และความมั่นใจของผู้ป่วยได้อย่างมาก บางคนมีเหงื่อไหลจากหน้าผากตลอดเวลา แม้อยู่ในห้องปรับอากาศ บางคนต้องใช้ผ้าเช็ดหน้าเป็นประจำ ขณะที่บางรายมีเหงื่อออกมากจนกระทบต่อการพบปะผู้คนหรือการประกอบอาชีพ

คำถามสำคัญคือ ภาวะนี้เกิดจากอะไร รักษาได้หรือไม่ และจำเป็นต้องผ่าตัดทุกคนหรือเปล่า?

รศ.นพ.ศิระ เลาหทัย ศัลยแพทย์ทรวงอกและหัวใจ​ โรงพยาบาลวชิรพยาบาล​ เปิดเผยว่า​ จากบทความวิชาการเรื่อง Current treatment options for craniofacial hyperhidrosis โดย Wolosker และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Jornal Vascular Brasileiro ปี ค.ศ. 2020 ได้อธิบายแนวทางการรักษาตั้งแต่การใช้ยาทา ยารับประทาน การฉีด​Botulinum toxin ไปจนถึงการผ่าตัดส่องกล้องในช่องอก

เหงื่อออกมากผิดปกติเกิดจากอะไร?

โดยปกติร่างกายมนุษย์มีต่อมเหงื่อประมาณ 2–4 ล้านต่อม โดยต่อมเหงื่อชนิด Eccrine Sweat Glands มีหน้าที่สำคัญในการสร้างเหงื่อเพื่อควบคุมอุณหภูมิของร่างกาย การทำงานของต่อมเหงื่อถูกควบคุมโดยระบบประสาทอัตโนมัติชนิดซิมพาเทติก (Sympathetic Nervous System) ซึ่งใช้สารสื่อประสาท Acetylcholine กระตุ้นการหลั่งเหงื่อ เมื่อระบบควบคุมดังกล่าวทำงานมากผิดปกติ ผู้ป่วยอาจมีเหงื่อออกมากเกินความจำเป็น แม้ไม่ได้ออกกำลังกายหรืออยู่ในสภาพอากาศร้อน ภาวะนี้เรียกว่า Hyperhidrosis หากเกิดบริเวณหน้าผาก ใบหน้า หนังศีรษะ หรือบริเวณเหนือริมฝีปาก จะเรียกว่า Craniofacial Hyperhidrosis

เหงื่อออกมากผิดปกติมีกี่ชนิด?

ทางการแพทย์แบ่งออกเป็น 2 กลุ่มสำคัญ

1. Primary Hyperhidrosis เป็นภาวะเหงื่อออกมากผิดปกติโดยไม่พบโรคอื่นเป็นสาเหตุโดยตรง อาจมีความเกี่ยวข้องกับพันธุกรรม และมักมีลักษณะดังนี้

• เหงื่อออกมากบริเวณใดบริเวณหนึ่งของร่างกาย
• อาการเพิ่มขึ้นเมื่อเครียด ตื่นเต้น หรืออยู่ในอากาศร้อน
• มักมีอาการขณะตื่น และลดลงอย่างชัดเจนขณะนอนหลับ
• ส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน

1. Secondary Hyperhidrosis เป็นภาวะเหงื่อออกมากที่เกิดจากโรค ยา หรือความผิดปกติอื่นของร่างกาย เช่น

• โรคไทรอยด์เป็นพิษ
• ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ
• การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน เช่น วัยหมดประจำเดือน
• โรคติดเชื้อบางชนิด เช่น วัณโรค
• โรคมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งต่อมน้ำเหลือง
• ยาบางชนิด โดยเฉพาะยาต้านเศร้าบางกลุ่ม
  ผู้ป่วยที่เพิ่งเริ่มมีเหงื่อออกมากในวัยผู้ใหญ่ เหงื่อออกทั่วตัว เหงื่อออกตอนกลางคืน หรือมีอาการผิดปกติอื่นร่วมด้วย ควรได้รับการตรวจหาสาเหตุก่อนเริ่มรักษา เพราะไม่ใช่ผู้ป่วยเหงื่อออกมากทุกคนที่จะเป็น Primary Hyperhidrosis
• 
  เหงื่อออกหน้าและศีรษะมากผิดปกติ พบได้บ่อยแค่ไหน?
• 
  จากข้อมูลผู้ป่วย Primary Hyperhidrosis จำนวน 1,657 รายที่อ้างถึงในบทความวิชาการ พบตำแหน่งที่มีเหงื่อออกมากผิดปกติ ได้แก่
  * ฝ่ามือ ประมาณ 48.34%
  * รักแร้ ประมาณ 35.96%
  * ศีรษะและใบหน้า ประมาณ 9.41%
  ตัวเลขดังกล่าวเป็นสัดส่วนของผู้ป่วยในกลุ่มที่ศึกษา ไม่ใช่อัตราความชุกของโรคในประชากรทั่วไป ผู้ป่วย Craniofacial Hyperhidrosis อาจเริ่มมีอาการในวัยผู้ใหญ่ และพบความสัมพันธ์กับปัจจัยบางประการ เช่น ภาวะน้ำหนักเกินหรือการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องแยกภาวะเหงื่อออกจากสาเหตุอื่นก่อนเสมอ
• 
  เหงื่อออกหน้าและศีรษะ รักษาอย่างไร?
• 
  ปัจจุบันมีทางเลือกในการรักษาหลายวิธี โดยพิจารณาตามความรุนแรงของอาการ ตำแหน่งที่มีเหงื่อออก โรคประจำตัว และผลกระทบต่อคุณภาพชีวิต
• 
  1. การใช้ยาทาลดเหงื่อ (Topical Antiperspirants) ยากลุ่ม Aluminum Salts เช่น Aluminum Chloride สามารถลดการหลั่งเหงื่อได้โดยออกฤทธิ์บริเวณท่อของต่อมเหงื่อ ยากลุ่มนี้มีการใช้รักษาเหงื่อออกมากบริเวณรักแร้และฝ่ามืออย่างแพร่หลาย แต่การใช้บริเวณใบหน้าต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากผิวหนังมีความบอบบางและเกิดการระคายเคืองได้ง่าย และไม่ควรนำผลิตภัณฑ์ความเข้มข้นสูงสำหรับฝ่ามือหรือรักแร้มาใช้กับใบหน้าโดยไม่ปรึกษาแพทย์ และต้องหลีกเลี่ยงการสัมผัสดวงตา
• 
  นอกจากนี้ยังมียาทากลุ่ม Anticholinergic เช่น Glycopyrrolate ซึ่งช่วยลดการกระตุ้นต่อมเหงื่อเฉพาะบริเวณ และเป็นอีกทางเลือกหนึ่งสำหรับผู้ป่วยเหงื่อออกบริเวณใบหน้า อย่างไรก็ตาม ต้องใช้ภายใต้คำแนะนำของแพทย์ เนื่องจากอาจทำให้เกิดอาการระคายเคือง รูม่านตาขยาย หรือตามัวได้หากยาสัมผัสดวงตา
  2. การใช้ยารับประทาน Oxybutynin นั้น เป็นหนึ่งในทางเลือกสำคัญสำหรับการรักษาภาวะเหงื่อออกมากผิดปกติ
• 
  ยาชนิดนี้ออกฤทธิ์ยับยั้งการทำงานของ Acetylcholine จึงช่วยลดการกระตุ้นต่อมเหงื่อ จากข้อมูลการศึกษาของ Wolosker และคณะ พบว่าผู้ป่วยจำนวนมากมีอาการเหงื่อออกลดลงหลังได้รับ Oxybutynin โดยมีรายงานการตอบสนองต่อการรักษามากกว่า 70% ในบางกลุ่มการศึกษา
• อย่างไรก็ตาม ผลการศึกษาส่วนหนึ่งเป็นข้อมูลเชิงสังเกต จึงไม่สามารถรับประกันได้ว่าผู้ป่วยทุกรายจะตอบสนองต่อยาในระดับเดียวกัน แพทย์อาจพิจารณาเริ่มยาขนาดต่ำ เช่น 2.5 มิลลิกรัมต่อวัน และค่อย ๆ ปรับเพิ่มตามการตอบสนองและผลข้างเคียง โดยแนวทางการปรับยาต้องพิจารณาเป็นรายบุคคล ส่วนผลข้างเคียงสำคัญของ Oxybutynin ได้แก่ ปากแห้ง ตาแห้ง ท้องผูก ตามัว ปัสสาวะลำบาก และความสามารถในการระบายความร้อนของร่างกายลดลง
• นอกจากนี้ยากลุ่ม Anticholinergic ยังอาจส่งผลต่อการรับรู้หรือความจำ โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ ผู้ป่วยที่มีโรคต้อหินมุมปิดชนิดที่ยังควบคุมไม่ได้ ภาวะปัสสาวะคั่ง หรือความผิดปกติรุนแรงบางชนิดของระบบทางเดินอาหาร อาจไม่เหมาะกับการใช้ยานี้
• 
  การใช้ Oxybutynin เพื่อรักษา Hyperhidrosis อาจเป็นการใช้ยานอกข้อบ่งใช้ที่ได้รับอนุมัติ (Off-label use) จึงควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ หากผู้ป่วยตอบสนองต่อยาได้ดีและมีคุณภาพชีวิตดีขึ้น ก็อาจไม่จำเป็นต้องเข้ารับการผ่าตัด
• 
  3. การฉีด Botulinum Toxin (Botox) Botulinum toxin type A เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ช่วยลดการหลั่งเหงื่อ โดยยับยั้งการปล่อย Acetylcholine จากปลายประสาท สามารถฉีดรักษาเฉพาะบริเวณที่มีเหงื่อออกมาก เช่น หน้าผากหรือหนังศีรษะบางตำแหน่ง

ข้อดีคือไม่ต้องผ่าตัด และสามารถลดเหงื่อเฉพาะบริเวณได้ อย่างไรก็ตาม ผลการรักษาไม่ถาวร โดยทั่วไปสามารถอยู่ได้นานหลายเดือนและอาจจำเป็นต้องฉีดซ้ำ การฉีดบริเวณใบหน้าต้องอาศัยความชำนาญ เนื่องจากหากยากระจายเข้าสู่กล้ามเนื้อที่ไม่ต้องการ อาจทำให้คิ้วตก หนังตาตก หรือเกิดการเปลี่ยนแปลงของการแสดงสีหน้าได้

4. การผ่าตัดส่องกล้องในช่องอก (VATS Sympathectomy) สำหรับผู้ป่วยที่มีอาการเหงื่อออกมากรุนแรง ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตอย่างชัดเจน และไม่ตอบสนองต่อการรักษาด้วยวิธีอื่น แพทย์อาจพิจารณาการผ่าตัดส่องกล้องในช่องอกเพื่อขัดขวางการทำงานของเส้นประสาทซิมพาเทติก การผ่าตัดนี้เรียกว่า Video-Assisted Thoracoscopic Sympathectomy (VATS Sympathectomy) เป็นวิธีรักษาที่มีประสิทธิภาพสำหรับผู้ป่วยเหงื่อออกฝ่ามือมากผิดปกติ และอาจนำมาใช้ในผู้ป่วย Craniofacial Hyperhidrosis ที่ได้รับการคัดเลือกอย่างเหมาะสม อย่างไรก็ตาม การผ่าตัดรักษาเหงื่อออกบริเวณใบหน้าและศีรษะต้องพิจารณาอย่างระมัดระวังมากกว่าการรักษาเหงื่อออกฝ่ามือ เนื่องจากระดับเส้นประสาทที่เกี่ยวข้องกับการรักษามีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนบางชนิด ซึ่งสิ่งสำคัญที่สุดคือจะต้องอธิบายก่อนผ่าตัด คือ Compensatory Sweating หรือเหงื่อออกชดเชย หลังผ่าตัด แม้เหงื่อบริเวณใบหน้าหรือศีรษะจะลดลง แต่ผู้ป่วยบางรายอาจมีเหงื่อออกเพิ่มขึ้นบริเวณอื่น เช่น หลัง หน้าอก หน้าท้อง หรือต้นขา บางรายมีอาการเพียงเล็กน้อย แต่บางรายอาจมีเหงื่อออกชดเชยรุนแรงจนกระทบต่อคุณภาพชีวิต และอาการอาจคงอยู่เป็นเวลานาน นอกจากนี้ยังมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนจากการผ่าตัด เช่น ลมรั่วในช่องเยื่อหุ้มปอด เลือดออก การบาดเจ็บของเส้นประสาท และ Horner Syndrome ซึ่งอาจทำให้หนังตาตกและรูม่านตาหดเล็กลง โดยเฉพาะการผ่าตัดบริเวณระดับสูงของเส้นประสาทซิมพาเทติก ต้องคำนึงถึงความเสี่ยงเหล่านี้อย่างรอบคอบ ดังนั้นการผ่าตัดจึงไม่ใช่วิธีรักษาอันดับแรกสำหรับผู้ป่วยเหงื่อออกใบหน้าและศีรษะทุกราย

ถ้ารักษาแล้วกลับมาเป็นซ้ำ ต้องทำอย่างไร?

ผู้ป่วยบางรายอาจมีอาการกลับมาอีกหลังจากได้รับการรักษา ซึ่งต้องแยกว่าผู้ป่วยไม่ตอบสนองตั้งแต่เริ่มรักษา หรือเคยมีอาการดีขึ้นแล้วกลับมาเป็นใหม่ในผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดแล้ว จำเป็นต้องประเมินอย่างละเอียดว่ามีสาเหตุจากการทำงานของเส้นประสาทที่ยังคงอยู่ การกลับมาของอาการ หรือมีโรคอื่นเป็นสาเหตุร่วมด้วยหรือไม่ ซึ่งการผ่าตัดซ้ำไม่ใช่คำตอบสำหรับผู้ป่วยทุกราย และควรประเมินประโยชน์เทียบกับความเสี่ยงก่อนตัดสินใจ สรุปง่าย ๆ เมื่อเหงื่อออกหน้าและศีรษะมากผิดปกติ ไม่จำเป็นต้องผ่าตัดทุกคน

รศ.นพ.ศิระ เลาหทัย กล่าวสรุปว่า สิ่งสำคัญที่สุดในการรักษาผู้ป่วยกลุ่มนี้ คือการวินิจฉัยให้ถูกต้องก่อนว่าเป็น Primary หรือ Secondary Hyperhidrosis หากเป็น Primary Craniofacial Hyperhidrosis สามารถเริ่มรักษาด้วยวิธีที่ไม่ต้องผ่าตัด เช่น การใช้ยาทา ยารับประทาน Oxybutynin หรือการฉีด Botulinum toxin ตามความเหมาะสมของผู้ป่วยแต่ละราย สำหรับผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรงและไม่ตอบสนองต่อการรักษาแบบไม่ผ่าตัด จึงอาจพิจารณาการผ่าตัด VATS Sympathectomy หลังได้รับข้อมูลเกี่ยวกับประโยชน์ ความเสี่ยง และภาวะแทรกซ้อนอย่างครบถ้วน

“เป้าหมายของการรักษาไม่ใช่เพียงทำให้เหงื่อหยุดออก แต่ต้องทำให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น โดยไม่สร้างปัญหาใหม่ที่รุนแรงกว่าเดิม” เพราะแม้การผ่าตัดจะสามารถช่วยลดเหงื่อได้อย่างมีประสิทธิภาพในผู้ป่วยบางราย แต่การรักษาที่ดีที่สุดคือวิธีที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละคน”

ติดตามข้อมูลเพิ่มเติม รศ.นพ.ศิระ เลาหทัย, ศัลยแพทย์ทรวงอก โรงพยาบาลวชิรพยาบาล,Facebook: ผ่าตัดปอดโดย รศ.นพ.ศิระ เลาหทัย ,YouTube: ผ่าตัดปอด, TikTok: @siradoctorlung, LINE Official: @lungsurgeryth, เว็บไซต์: www.siradoctorlung.com

เอกสารอ้างอิง

1. Wolosker N, et al. Current treatment options for craniofacial hyperhidrosis. Jornal Vascular Brasileiro. 2020. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8218019/
2. International Hyperhidrosis Society. Primary Focal Facial and Gustatory Hyperhidrosis: Clinical Treatment Guidance.
3. Society of Thoracic Surgeons. Expert Consensus for the Surgical Treatment of Hyperhidrosis. Annals of Thoracic Surgery. 2011.